De hypernerveuze samenleving

Voordat je je alleen gaat voelen, voordat je denkt dat alleen jij het allemaal zo ervaart: ik wil dat je dit weet.

Stress, onrust en uitputting voelen vaak heel persoonlijk. Alsof het aan jou ligt, omdat je niet sterk, georganiseerd of veerkrachtig genoeg bent. Maar wat jij voelt, staat niet los van de wereld om je heen. Het zit verweven in onze samenleving, en daar ben jij, net zo goed als ik, een product van.

Als stress- en burn-outcoach wil ik je daarom eerst een breder perspectief geven. In deze blog zoom ik uit. Niet naar jouw agenda of jouw hoofd, maar naar wat er op grote schaal in Nederland gebeurt. Zodat je je eigen situatie tegen dat licht kunt houden.

Waarom zoveel mensen vastlopen

De mentale gezondheid van Nederland staat onder druk. Dat stelt de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) in het rapport Op de Rem! Voorbij de hypernerveuze samenleving. Een paar cijfers:

• Meer uitval. Uitval door psychische klachten, overspannenheid of burn-out steeg van 5,7% in 2015 naar 8,2% in 2024 (RIVM, 2024).
• Meer angst en somberheid. Angst- en depressiegevoelens onder mensen vanaf 12 jaar stegen van 36% in 2014 naar 43,7% in 2024 (RIVM, 2024).

Bijna de helft van de bevolking herkent zich dus in angstige of sombere gevoelens. Dat is geen randverschijnsel meer. Het zegt iets over de samenleving waarin we leven.

Wat is de hypernerveuze samenleving?

Volgens de RVS ligt de oorzaak van die druk in wat de raad 'de hypernerveuze samenleving' noemt. Drie maatschappelijke ontwikkelingen voeden die nervositeit:

1. Het geïnstitutionaliseerde individualisme
2. De zelfsturende prestatiesamenleving
3. De belemmerende versnelling

Ik leg het hieronder uit.

Van wij naar ik: het individualisme

Individualisme betekent kort gezegd: de nadruk ligt steeds meer op ik, en minder op wij. Waarden als vrijheid en autonomie zijn belangrijker geworden.

Dat heeft mooie kanten. De vrijheid om zelf keuzes te maken, bijvoorbeeld in je werk, geeft meer werkplezier. En gemeenschappen zijn toegankelijker en inclusiever geworden.

Maar er is ook een keerzijde. Het gemeenschapsgevoel is afgenomen, en daar voeg ik zelf aan toe: ook de sociale controle. Hulp vragen is lastiger geworden. Met de nadruk op het individu kwam namelijk de nadruk op individuele verantwoordelijkheid, en daarmee de illusie dat je je leven volledig zelf kunt vormgeven. Heb je het gevoel dat je geen grip meer hebt op je eigen geluk of op de wereld om je heen? Dan kan dat leiden tot angst en depressie.

Ook je identiteit kan onder druk komen te staan. We ontlenen onze identiteit voor een groot deel aan de groepen waar we bij horen. De gemeenschappen van nu zijn opener en inclusiever, maar ook onduidelijker. Die 'lichtere' gemeenschappen bieden niet altijd ruimte voor echte emotionele verbinding, en contacten zijn vluchtiger. En dat terwijl sociale contacten zo belangrijk zijn voor ons geluk.

Het kan altijd beter: de prestatiesamenleving

Succes heb je aan jezelf te danken. En als het niet lukt, is het je eigen schuld. Dat is in het kort de boodschap van de prestatiesamenleving.

De afgelopen twintig jaar is de druk om te presteren toegenomen. Het ziekteverzuim door overspannenheid en burn-out is sinds 2014 met 44% gestegen, en onder mensen tot 45 jaar zelfs met 58 tot 96% (RVS, 2025).

Werk moet vreugde geven, maar mag niet ten koste gaan van je gezin, je kinderen of je vriendschappen. Op alle terreinen moet je excelleren. Lukt dat niet, dan voelt het al snel als persoonlijk falen, met verlies van status en eigenwaarde als gevolg.

Betekent dit dat presteren slecht is? Nee. Presteren kan plezier geven, het motiveert en het zet ideeën om in actie. Zo leidt het tot verandering en innovatie. De keerzijde is dat het altijd meer en beter kan. Er is een illusie ontstaan dat alles mogelijk is. Er zit geen rem op. Totdat mensen erbij neervallen.

Altijd haast: de belemmerende versnelling

Herken je het gevoel van haast? Het lijkt alsof we chronisch tijd tekortkomen.

Ons leven is doordrongen van versnelling. In één dag kunnen we veel meer doen dan een paar decennia geleden. Daar hoort een flexibele arbeidsmarkt bij, waarin je altijd bereikbaar bent en snel moet schakelen. We kunnen niet meer uit.

Versnelling levert economische groei en tijdwinst op. Maar we slagen er niet in die tijdwinst om te zetten in het gevoel dat we meer tijd hebben. Ook in onze vrije tijd willen we er zoveel mogelijk uithalen en te allen tijde productief zijn. Je maakt een wandeling om te ontspannen, en luistert onderweg een interessante podcast of belt even een vriendin.

Die onontkoombare versnelling geeft een gevoel van haast: er moet en kan altijd nog meer. Op den duur kan dat leiden tot lichamelijke en mentale uitputting, zoals slaaptekort en het gevoel de controle kwijt te zijn.

Drie krachten die elkaar versterken

Deze drie ontwikkelingen staan niet los van elkaar. Ze beïnvloeden en versterken elkaar.

Wie zelf verantwoordelijk is voor zijn succes, voelt de druk om te presteren. Falen wordt dan jouw eigen tekortkoming. De druk om zo snel mogelijk te presteren zorgt voor een continue stroom aan prestaties die geleverd moeten worden. Tijd en ruimte voor voldoening en trots zijn er niet, omdat de volgende prestatie alweer om de hoek komt kijken. En wie tijd tekortkomt, heeft minder ruimte voor verbinding en steun van anderen.

Zo blijft het gaspedaal voortdurend ingetrapt en krijgt de rem geen kans. Er ontstaat een samenleving die ons allemaal nerveus maakt, en dat verhoogt de druk op onze mentale gezondheid.

En jij?

Hoe leef jij? Leef je van vakantie naar vakantie?

Denk eens aan hoe heerlijk het is als de kinderen vakantie hebben. Ze kunnen de hele dag spelen en tijd speelt nauwelijks een rol. Jij hoeft niet te jakkeren om ze op tijd naar school, zwemles of andere hobby’s te brengen, en om zelf ook nog op tijd te zijn.

Voel je die rust vooral in de vakanties? Dan is dat geen persoonlijk tekort, maar een signaal van de tijd waarin we leven. Juist dat inzicht geeft ruimte: om met meer mildheid naar jezelf te kijken, en bewust te kiezen hoe jij het anders wilt.

Wil je ontdekken hoe jij weer meer rust en ruimte vindt in deze drukke tijd? In mijn blog Yoga nidra: rust die je kunt leren lees je hoe je je lichaam kunt helpen schakelen naar herstel. In mijn workshop Van Aan naar Herstel en tijdens individuele coaching gaan we daar samen mee aan de slag.